de IJsselkaravaan

2019 - NR 0219 interview: Emy Vesseur - fotografie: Angêl Pinxten
IJsselkaravaan
IJsselkaravaan
IJsselkaravaan
Read Carefully

Zoektocht naar verborgen IJsselwaarden

De komende anderhalf jaar vindt een experimenteel onderzoek naar de emotionele waarden van het IJssellandschap plaats. In dit spin-offproject van de IJsselbiënnale gaan een landschapsarchitect en een landschapskunstenaar in gesprek met bewoners in de IJsselvallei over hun verbinding met de omgeving. De resultaten moeten bijdragen aan een beter behoud van de identiteit van het IJssellandschap.

De eerste editie van de IJsselbiënnale in 2017, de internationale kunstroute langs de IJssel van Doesburg tot Kampen, is een grote verbindende factor voor de IJsselvallei geweest. Niet alleen bood het 26 kunstenaars een platform om hun visie op het veranderende IJssellandschap te presenteren, ook motiveerde het andere organisaties, musea én particulieren om allerlei door de IJssel geïnspireerde projecten te organiseren.

“De biënnale heeft in de IJsselvallei zoveel energie losgemaakt. Dat is nooit eerder vertoond”, zegt Mieke Conijn, directeur van de IJsselbiënnale. “De IJssel was tot voor kort vooral een rivier van bestuurlijke grenzen, maar mensen in het stroomgebied voelen dat heel anders. Ook wordt de IJsselvallei niet als geografische eenheid gezien, terwijl die er net als bij de Waddenzee en de Veluwe overduidelijk is. Door de IJssel op een andere manier te benaderen, van onderaf en vanuit de kunst, is de samenhang van het gebied versterkt, zijn IJsselbrede samenwerkingen ontstaan en verscholen emotionele waarden aan de oppervlakte gekomen.”

Bottom-up

Een van de spin-offprojecten van de IJssel-biënnale is de IJsselkaravaan, die tussen juni 2019 en november 2020 neerstrijkt op acht plekken in de IJsselvallei. Op die plekken gaan een landschapsarchitect en een landschapskunstenaar informatie verzamelen, waarmee de emotionele waarden van het IJssellandschap in kaart worden gebracht. Door de gevonden waarden mee te nemen bij nieuwe ontwikkelingen en ingrepen in het landschap, kan de identiteit van het landschap nog beter bewaard worden en het draagvlak voor veranderingen vergroot. “In de afgelopen jaren was er veel aandacht voor het behoud van fysiek cultuurhistorisch erfgoed, bijvoorbeeld de bunkers van de IJssellinie.

Maar de identiteit van het gebied wordt door meer dingen bepaald”, zegt landschapsarchitect Andries van den Berg, die het concept voor de IJsselkaravaan mee heeft helpen vormgeven. “Verder zie je dat plannen van bovenaf steeds meer weerstand oproepen. De tijd rijp is om dingen van onderaf aan te pakken en andere vragen te stellen, zoals kunstenaars dat doen. Pas dan komen mensen in beweging en kun je verborgen achtergronden zichtbaar maken.”

‘De tijd rijp is om dingen van onderaf aan te pakken en andere vragen te stellen, zoals kunstenaars dat doen.’

Nieuwe Omgevingswet

Inmiddels heeft ook de overheid de bottom-upbenadering ontdekt. Zo sluit de methode van de IJsselkaravaan perfect aan bij de nieuwe Omgevingswet die in 2021 in de plaats komt van de Wet Ruimtelijke Ordening. De nieuwe wet biedt meer ruimte voor burgerinitiatieven en geeft bewoners meer zeggenschap over hun directe leefomgeving. Voor beleidsmakers betekent dit een andere manier van werken: in plaats van inspraak achteraf, ligt de nadruk op vooraf onderzoeken waar behoefte aan is. Van den Berg: “Beleidsmakers bij Stichting IJssellandschap en Staatsbosbeheer, maar ook de waterschappen, provincies en gemeentes zijn daarom heel benieuwd naar de uitkomsten van de IJsselkaravaan. Op inspraakavonden zie je namelijk altijd dezelfde mensen en hoor je gevoelsgestuurde meningen. De IJsselkaravaan wil juist die andere mensen uit de samenleving erbij betrekken. Om zo zuiver mogelijke antwoorden te krijgen, strijken we bewust in gebieden neer waar niet allerlei plannen en ontwikkelingen spelen.”

‘De IJsselvallei wordt niet als geografische eenheid gezien, terwijl die er net als bij de Waddenzee en Veluwe overduidelijk is.’

Mental map

De eerste plek die de karavaan aandoet, is het buurtschap Rha tussen Doesburg en Steenderen. Daar gaat het team van de landschapsarchitect en landschapskunstenaar het gebied eerst verkennen, verder afbakenen en analyseren door er rond te lopen, met mensen te praten, foto’s te maken, en kaarten en andere bronnen te onderzoeken. Het resultaat is een landschapsbeeld met al zijn fysieke, culturele en sociale aspecten. Vervolgens nodigen ze 15 bewoners uit om vijf minuten iets te vertellen over hun gevoel bij het gebied aan de hand van een meegenomen voorwerp of iets anders dat met de persoonlijke gebiedsbeleving samenhangt, hun zogenaamde mental map. Daarna wordt gezamenlijk gezocht naar de match tussen de bewonersbeelden en die van de verkenners, en de betekenis daarvan.

Het eerder geschetste landschapsbeeld van de verkenners wordt tot slot met deze bevindingen verrijkt en bijgesteld. Van den Berg: “Veel dingen zijn vooraf niet ingevuld. Zo weten we nog niet wat de andere plekken zijn, hoe de bewoners worden geselecteerd en welke vorm het landschapsbeeld krijgt. Het is één grote ontdekkingsreis.”

‘We hopen dat de uitkomsten van de IJsselkaravaan worden meegenomen in toekomstig nieuw omgevingsbeleid voor het hele gebied.’

Totale landschapsbeeld

De karavaansessies op locatie verrijken vooral het landschapsbeeld van specifieke locaties binnen het gebied. Voor een totaalbeeld van de IJsselvallei is het nodig samenhangen te zoeken en verbinding met het hele gebied te leggen. Dit gebeurt onder meer in vier themasessies met bewoners en experts op verschillende terreinen. “Het moet net als bij de karavaansessies een mix van emotionele en professionele kennis zijn. De gekozen thema’s komen naar boven vanuit de karavaansessies en sluiten waarschijnlijk aan bij actuele vraagstukken als de energietransitie, klimaatverandering of ontwikkelingen in agrarische sector die van grote invloed zijn op het IJssellandschap.”

Thames als voorbeeld

Uit het totale landschapsbeeld van de IJssel-vallei distilleren de landschapsarchitect en landschapskunstenaar met een kerngroep de gedeelde waarden en aanbevelingen, die in een verslag worden weergegeven. “Het verslag zal eind 2020 worden gepubliceerd. Tussentijds berichten we zowel on- als offline over de voortgang van de IJsselkaravaan en op het IJsselcongres aan het einde van de tweede IJsselbiënnale kunnen we al veel over de uitkomsten vertellen,’ aldus Conijn. ‘We hopen dat de uitkomsten van de IJsselkaravaan worden meegenomen in toekomstig nieuw omgevingsbeleid voor het hele gebied. Ons grote voorbeeld is het succes van de Britse landschapsarchitect Kim Wilkie. Hij ontwikkelde dertig jaar geleden voor de Thamesvallei al een langetermijnstrategie voor een periode van 100 jaar, waarbij lokale partijen en bewoners zijn betrokken. Zijn strategie is vanaf het begin door beleidsmakers omarmd en nog steeds vitaal.”

‘Op inspraakavonden zijn altijd dezelfde mensen met gevoelsgestuurde meningen.’

‘De IJsselkaravaan wil juist die andere mensen uit de samenleving erbij betrekken en zuivere antwoorden krijgen.’

Meer informatie >> Mieke Conijn >> directeur IJsselbiënnale >> mieke@ijsselbiennale.nl 

Delen
FacebookLinkedInEmail

Thema’s

  • Bouw Wonen | Bouwen | Utiliteit
  • New world Circulair | MVO | Duurzaam
  • Overheid Stad | Dorp | Bestuur
  • Relax Vrijetijd | Cultuur | Natuur | Sport
  • Zaken Ondernemen van advies tot zorg
  • AGRI Food | Agrarisch
  • Onderwijs Middelbaar | Hoger

Voorgaande edities

NR0119 – 2019
NR0118 – 2018

Animatie video

Top